Delikatne, srebrzyste nici unoszące się w powietrzu to jeden z najbardziej charakterystycznych symboli wczesnej jesieni. Niewiele osób wie jednak, że babie lato jest w rzeczywistości niezwykłym sposobem podróżowania pająków, które dzięki prądom powietrza mogą pokonywać nawet setki kilometrów. Dlaczego wyruszają w takie podróże, które gatunki korzystają z powietrznego transportu i jak pająki przygotowują się do zimy? O tych fascynujących zjawiskach opowiada prof. Joanna Izdebska, biolożka z Uniwersytetu Gdańskiego.
- Co to tak naprawdę znaczy babie lato?
- Nazwa „babie lato” oznacza unoszące się w powietrzu nici przędne wytwarzane przez niektóre gatunki pająków, a niekiedy odnosi się także do okresu, w którym zjawisko to występuje szczególnie intensywnie. Pająki to jedne z nielicznych zwierząt zdolnych do wytwarzania nici przędnej, która może pełnić różne funkcje. U wielu z nich, określanych jako pająki sieciowe, służy do tworzenia sieci łownych zwanych potocznie pajęczynami. Nie wszystkie pająki tworzą jednak sieci. Przedstawiciele różnych grup wykorzystują nić przędną również do innych celów, niezwiązanych bezpośrednio z polowaniem. Służy ona między innymi do budowy oprzędów, kokonów chroniących jaja, wyścielania gniazda lub kryjówki, sygnalizacji oraz komunikacji czy wreszcie do asekuracji (jako lina asekuracyjna zapobiegająca upadkowi) albo do lokomocji – transportu powietrznego. I to ostatnie zastosowanie nazywane jest właśnie babim latem.
Nici takie wytwarzają zwykle młode pająki niewielkich rozmiarów, należące do różnych grup systematycznych, żyjące w różnych regionach świata. Nić przędna powstaje z wydzieliny gruczołów przędnych, uwalnianej przez kądziołki przędne, która krzepnie w kontakcie z powietrzem. Jest cienka, bardzo elastyczna i ma najwyższą wytrzymałość mechaniczną wśród naturalnych włókien – może zwiększyć długość nawet o 40% bez rozerwania się, a jej wytrzymałość jest dwukrotnie wyższa niż stali o tym samym przekroju. Aby wykorzystać nić do przemieszczania, pająk wspina się na wysoki punkt i ustawia odwłok w górę, uwalniając nić przędną. Prądy powietrza mogą ją następnie unieść, a wraz z nią samego pająka, umożliwiając mu przemieszczanie się na znaczne odległości.
- Dlaczego pająki przemieszczają się w ten sposób?
- Pająki wykazują powszechną zdolność do dyspersji, czyli rozprzestrzeniania się osobników poza obszar, w którym przyszły na świat, wykorzystując przy tym różne mechanizmy. Do przemieszczania się skłaniają je różne czynniki, m.in. potrzeba poszukiwania zasobów pokarmowych lub partnera rozrodczego, konkurencja pokarmowa (unikanie przegęszczenia populacji) czy zagrożenia ze strony drapieżników i pasożytów. Istotną rolę odgrywają również sezonowe zmiany warunków środowiskowych, które mogą powodować nasilenie dyspersji w określonych porach roku.
Dyspersja może odbywać się czynnie lub biernie. W pierwszym przypadku osobniki przemieszczają się samodzielnie, jednak niewielkie rozmiary ciała i ograniczone możliwości pokonywania dużych odległości sprawiają, że ten sposób rozprzestrzeniania się służy przede wszystkim eksploracji najbliższego otoczenia. Dlatego pająki często wykorzystują również mechanizmy dyspersji biernej, w tym aerodyspersję, czyli przemieszczanie się w powietrzu z wykorzystaniem nici przędnych. Jednym z jej przejawów jest tak zwane babie lato.
Zdolność do aerodyspersji zależy między innymi od masy ciała pająka, która jest uwarunkowana nie tylko przynależnością gatunkową, lecz także wiekiem i płcią osobnika. Dzięki niewielkiej masie młode pająki mogą łatwo unosić się w powietrzu na wytwarzanych przez siebie niciach przędnych, choć z tego sposobu przemieszczania korzystają niekiedy również osobniki dorosłe. Nici pozwalają pająkom na bierne rozprzestrzenianie się na duże odległości, nawet do kilkuset kilometrów, co odgrywa ważną rolę w zasiedlaniu nowych siedlisk oraz wymianie osobników między populacjami.
- Czy babie lato występuje również w innych krajach, czy tylko w Polsce?
Zdolność do aerodyspersji wykazują pająki z różnych stron świata i stref klimatycznych. Jednak większą skłonność do tego sposobu przemieszczania się wykazują pająki żyjące w klimacie umiarkowanym i rejonach chłodniejszych, co wiąże się z sezonowymi zmianami warunków środowiskowych. Zapewne dlatego gatunki pająków z tych stref klimatycznych mają często szersze zasięgi geograficzne niż gatunki występujące w rejonach tropikalnych.
- Jakie pająki podróżują na pajęczynach? W jakim okresie występuje to zjawisko?
- Zjawisko to dotyczy pająków należących do różnych grup systematycznych. W Europie zdolność do przemieszczania się w powietrzu za pomocą nici przędnych wykazują między innymi przedstawiciele takich rodzin jak krzyżakowate, kwadratnikowate, osnuwikowate, ślizgunowate i omatnikowate. Na półkuli północnej wędrówki powietrzne pająków obserwuje się przez cały rok, jednak największe ich nasilenie przypada na okres od maja do października. U gatunków, których dorosłe osobniki osiągają zbyt dużą masę, by skutecznie przemieszczać się w ten sposób, w aerodyspersji uczestniczą przede wszystkim młode pająki. Z tego względu zjawisko to nasila się szczególnie pod koniec lata i na początku jesieni.
- Jak pająki przygotowują się do zimy i w jaki sposób zimują?
- Sposób zimowania zależy od gatunku, cyklu życiowego czy środowiska życia. Niektóre zimują w postaci jaj, w kokonach jajowych. Oznacza to, że dorosłe osobniki giną jesienią; przed śmiercią składają jaja, tworzą gęste kokony, które chronią je przed mrozem. Młode pająki wylęgają się z nich dopiero wiosną. Inne wykorzystują stan hibernacji, szukając wcześniej odpowiedniej kryjówki w terenie. Przeżywają wówczas zimę jako osobniki dorosłe lub młodociane, korzystając ze schronienia pod korą czy pod warstwą ściółki, w jamach w ziemi, w szczelinach murów.
Są nawet pająki wytwarzające substancje przeciwzamrożeniowe, których organizmy wytwarzają naturalne substancje obniżające temperaturę zamarzania ich płynów ustrojowych. Pająki synantropijne, związane z człowiekiem, zamieszkujące w stabilnych warunkach naszych domów, pozostają aktywne przez cały rok. Z kolei te żyjące w chłodniejszych pomieszczeniach, np. piwnicach czy garażach, mają zimą spowolniony metabolizm i mogą długo pościć, czekając na przygodną zdobycz.
